(1)

Motief

:
Met de dood van maarschalk Josep Broz alias Tito in 1980 verdween een belangrijke samenbindende factor in de federatie die Joegoslavië was - bestaande uit 6 republieken en 2 provincies. Vervolgens waren er na de val van de Berlijnse muur in 1989, het einde van de Koude Oorlog, de ontbinding van de Sovjet-unie en de val van communistische regimes in Oost-Europa, weinig politieke gronden meer voor het in stand houden van de op socialistische leest geschoeide Joegoslavische federatie.
Er was echter geen eenduidig staatkundig alternatief voor het Joegoslavische grondgebied. De grenzen tussen de republieken en provincies van het toenmalige Joegoslavië kwamen slechts heel globaal overeen met de woongebieden van de etnische bevolkingsgroepen. Binnen de federatie namen de Serviërs wel een bijzondere positie in. Allereerst vormden zij de grootste etnische bevolkingsgroep (36 procent) die al decennia lang domineerde in alle centrale machtsinstituties: de overheid, de communistische partij, het ambtenarenapparaat, en het machtige federale leger - alle gecentreerd in Belgrado. Maar tegelijk vormden zij buiten de deelrepubliek Servië in elke andere republiek een minderheid. Zij hadden dus belang bij het behoud van hun economische en politieke privileges binnen de federatie, dus ook het behoud van hun etnische identiteit - en het belemmeren van de andere republieken om zich los te maken van de Servische dominantie.

(2)

Plan

:
Al in 1986/87 werd bekend dat onder nationalistische Serviërs een tweeledig plan bestond om de Servische dominantie veilig te stellen en zelfs radicaal uit te breiden: in eerste instantie Servische hegemonie over geheel Joegoslavië (wat zou neerkomen op etnocratische dictatuur); of anders, bij uiteenvallen van de federatie, een radicale expansie van Servië tot een 'Groot-Servië', dat in plaats van de toenmalige 21 procent, maar liefst 80 procent van ex-Joegoslavië zou moeten beslaan (waaronder Kosovo en grote delen van Slovenië, Kroatië en Bosnië-Herzegovina) en dat volgens extremisten zgn. 'etnisch zuiver' zou moeten zijn: hetgeen al deportatie en/of genocide tegen niet-Serviërs impliceerde. 'Etnische zuivering' was een beproefde Servische methode sinds 1878 (zie Vaso Cubrilovic, 1937, 'De Verdrijving van de Arnauten').
Plannen voor een 'Groot Servië' ontstonden al in 1942 en werden onder Milosevic uitgewerkt.
Onder niet-Serviërs bestonden, zoals in alle etnische groepen, eveneens nationalistische tendensen, maar deze waren minder breed gedragen (bijv. in Kroatië) en vooral gericht op onafhankelijkheid (bijv. de Albanese Kosovaren) en minder op racisme, hegemonie en expansie.

(3)

Propaganda

:
Theoretisch gezien had de Joegoslavische federatie misschien wel bijeen kunnen worden gehouden. Maar nadat de extreem-nationalist Slobodan Milosevic in 1987 aan de macht was gekomen volgde in Servië van staatswege een grootschalig agressief propaganda-offensief via de massamedia, met de bekende basiskenmerken: mythische verheerlijking van de Serviërs (de In-group), verdachtmaking en ontmenselijking van niet-Serviërs (de Out-group), en extreme eisen tot 'historische correcties' - sommige teruggaand tot de Middeleeuwen - in het collectief voordeel van de Serviërs.
(Verhaald werd van een groots, heroïsch verleden van het volk: het Groot Servisch Rijk in de Middeleeuwen, het anti-nazi verzet van de Çetniks in de 2de W.O. Zo groeide de mythe van 'het beste volk', verbonden door Blut und Boden. Gehamerd werd op het onrecht in het verleden: in de Middeleeuwen vooral begaan door de Moslims, tijdens de 2de W.O. vooral door Kroaten. Dit alles zou wijzen op een dramatisch en onafzienbaar Servisch slachtofferschap, op vrijwel totale rechteloosheid van niet-Serviërs, op grenzeloze 'historische rechten' van Serviërs op genoegdoening, en een glorieuze bestemming voor het Servische volk. Haat en wraakzucht werden zo onder de Serviërs opgevoerd, en voor 'de grote nationale zaak' werden alle middelen geoorloofd geacht.)
Deze onophoudelijke propaganda sorteerde binnen enkele jaren effect: overal in de federatie kwamen familieleden, naaste buren en voormalige vrienden vijandig tegenover elkaar te staan. Alles wijst er op dat de doelbewust kunstmatig tot hysterische hoogten opgevoerde paranoia doorslaggevend is geweest in de massale Servische steun die het regime van Milosevic kreeg in zijn agitatie en agressie tegen niet-Serviërs.
In de andere republieken kwamen nationalistische politici, zoals Franjo Tudjman in Kroatië, al gauw met tegenpropaganda en onredelijke eisen. Zij werden echter niet gesteund door een vergelijkbare politieke en militaire macht.

(4)

Stappen naar dictatuur

:
Milosevic trok 4 oktober 1991 alle macht in Belgrado naar zich toe. Gaandeweg werden democratische en andere gematigde krachten in Servië via intimidatie en straatterreur monddood gemaakt. Vreedzame anti-Milosevic demonstraties werden met inzet van het leger de kop in gedrukt.
De ontwikkelingen in Servië werden als uiterst bedreigend en verontrustend ervaren door de andere bevolkingsgroepen in de republieken buiten Servië. Een volgende stap was dat in de andere republieken, onder niet-Serviërs èn democratische Serviërs, het streven naar grotere onafhankelijkheid van Belgrado groeide.
(In het vervolg verwijzen de termen 'Servië', 'Serviërs' en 'Servisch(e)' waar het een strijdende partij betreft uiteraard slechts naar het extreem-nationalistische deel van de Serviërs.)

(5)

Machtsoverwicht

:
Rond 1990 verwierf Servië de controle over het gehele, machtige Joegoslavische leger met zijn kolossale bewapening. Daarmee verwierf ze vrijwel totale overmacht tegenover de andere republieken. Er vond vervolgens in het leger weliswaar massale desertie plaats van Serviërs en niet-Serviërs, maar er was genoeg vervanging door fanatieke Servische nationalisten.
Voor de niet-Servische republieken resteerden de plaatselijke politiediensten en territoriale zelfverdedigingmilities (ingesteld onder Tito), met een veel geringere slagkracht.

(6)

Uitdrukkelijke dreigementen

:
In onderhandelingen over de toekomst van de federatie stelden Serviërs zich volstrekt compromisloos op. De redeneertrant van de Serviërs kwam steeds weer neer op 'wie niet voor ons is, is tegen ons'. De niet-Servische partijen werden gedreigd met totale oorlog indien zij - juist vanwege de Servische dreiging - stappen naar grotere autonomie zouden zetten.
Het Servische excuus was dat de Servische minderheden in de diverse republieken bij losmaking van het 'moederland' Servië, niet meer veilig zouden zijn. Het volgende excuus was dat de aanval de beste verdediging zou zijn.
In werkelijkheid waren er nauwelijks concrete aanwijzingen van een dreiging voor deze Serviërs 'buiten het moederland'. De niet-Servische partijen toonden zich bovendien bereid om te zoeken naar redelijke compromissen, waarbij de federatie in lossere vorm zou voortbestaan.
In dat stadium was er nog lang geen noodzaak van een aanvalsoorlog 'uit zelfverdediging'. De Servische leiders bleken echter niet voor rede vatbaar en stelden absurde eisen die voor de andere partijen zelfdestructie betekenden.

(7)

Initiatief

:
Vervolgens[*?] volgde de Servische annexatie van Kosovo (1989), en riepen Serviërs in de diverse republieken als eerste een eigen republiek uit (Kroatië: april 1991, 'Krajina'; Bosnië: 21-12-1991, nl. 'Srpska').
De niet-Servische partijen hebben hier over het algemeen beheerst op gereageerd. Wel namen zij hierna, zeer overwogen en gefundeerd, besluiten om op volledige autonomie aan te sturen. In Kroatië werd wel een grondwet voorgesteld die nadelig voor de Kroatische Serviërs kon uitpakken, deze werd door de Bandinter Commissie van de EG daarom bekritiseerd. De Bosnische Constitutie werd echter algemeen geprezen.

(8)

Militaire aanval

:
Het uitroepen van onafhankelijkheid door gebieden hoeft uiteraard niet 'automatisch' te leiden tot bloedvergieten en oorlogsgeweld. Hiervan zijn in de geschiedenis vele voorbeelden. Maar in het Joegoslavië van Milosevic c.s. leidde het streven van bevolkingsgroepen naar onafhankelijkheid ertoe dat oorlog tegen de bevolking werd ingezet, met als hoofdingrediënten 'etnische zuiveringen', terreur en massamoord.
Begin april 1992 verkondigt Radovan Karadzic, de leider van de Serviërs in Bosnië: " De erkenning van Bosnië zal leiden tot een bloedbad waarbij Noord-Ierland nog een paradijs zal zijn".
In àlle gevallen gingen Serviërs als eerste over tot - grootschalige en nietsontziende (·) militaire aanvallen: in Slovenië (juni-juli 1991), Kroatië (juli 1991 - februari 1992), Bosnië-Herzegovina (maart 1992 - november 1995), en later Kosovo (zomer 1998 - juni 1999).
(In Kosovo voerde het Kosovaarse Bevrijdingsleger (UCK) sinds 1996 aanvallen uit maar dat vooral wegens de onderdrukking vanuit Belgrado sinds 1989).
Standaard was daarbij het excuus dat de aangevallen partijen het Servische geweld zèlf hadden uitgelokt, waardoor de noodzaak ontstond om 'terug te slaan'.
De niet-Servische partijen hebben in eerste instantie voornamelijk in verdediging gereageerd, met tegenvuur en uitvalsacties. Deze tegenaanvallen werden echter voorgesteld als "terroristische acties" van de tegenpartij waarvoor de gehele bevolkingsgroep verantwoordelijk werd gesteld. Kenmerkend was daarbij een systematische disproportionaliteit of 'over-kill', als consequentie van het motto van extreem-nationalistische Serviërs: "Duizend hoofden van Kroaten en Moslims voor iedere dode Serviër!".

(9)

Massale oorlogsmisdaden

:
Vast onderdeel van de Servische strategie was het buitensporige geweld van zwaarbewapande militairen en paramilitairen tegen weerloze burgers: wurgende belegeringen en verwoestende beschietingen van civiele doelen door sluipschutters (snipers) en artillerie (in tien maanden 800.000 granaten op Sarajevo), 'ethnic cleansing', plunderingen, mishandelingen, martelingen, verkrachtingen, verminkingen, concentratiekampen (bekend sinds 7 augustus 1992) en massamoorden. Massaslachtingen volgens 'het recept Srebrenica' waren in de jaren 1989-1995 bijna aan de orde van de dag.
(Bijv. in Kosovo: Prstina, maart 1989: 22 doden; in Kroatië: Vukovar, september 1991: ca. 2.000 doden; Vocin, december 1991: 48 doden; overig Kroatië: ca. 15.000 doden; in Bosnië-Hercegovina: Sarajevo en directe omgeving, 1993-1995: ca. 20.000 doden; Zvornik, april 1992: 2.000 doden; Bijeljina, april 1992: 25 doden; Brcko, juli 1992: 3.000 doden; Travnik, augustus 1992: 200 doden; Bratunac, december 1992: massa-executies; Tuzla, mei 1993: 71 doden; Gorazde, juni 1993: 2.000 doden; overig Bosnië: ca. 120.000 doden; enz.)
Binnen enkele jaren vielen ca. 120.000 doden, en waren er ca. 2 miljoen vluchtelingen of zgn. displaced persons op de Balkan waarvan velen met zware persoonlijke verliezen en oorlogstrauma's.
Niet-Servische partijen, zoals Kroaten en Bosniërs, hebben zich beslist óók aan oorlogsmisdaden bezondigd, maar dit gebeurde minder frequent en grootschalig, en hoofdzakelijk reactief en incidenteel in plaats van planmatig of systematisch.
Nog medio 1993 bevestigden vrijwel alle onafhankelijke internationale hulpverlening- en mensenrechten-organisaties: er zijn nog steeds geen harde bewijzen voor wreedheden van Moslims tegen burgers. Kroatische en Servische vluchtelingen maakten geen van allen melding van folteringen door Moslims (zie bijv. The Guardian, 25-6-1993).
De aanhangers van de 'burgeroorlog' interpretatie bleven echter vasthouden aan hun vooroordelen: " De Moslims maken zich net zo goed schuldig aan etnische zuiveringen" (Peter Michielsen, NRC, 15-6-1993).
Uiteraard zal geen zinnig mens aannemen dat er ooit één betrokkene in een conflict volmaakt onschuldig, dus bovenmenselijk is. Maar van een 'net zo goed' mate van schuld was hier duidelijk absoluut geen sprake.
Pas in een later stadium van de oorlog was sprake van aanmerkelijke uitzonderingen, zoals met name de Kroatische wreedheden op Moslims in Zuid-Oost Bosnië, april 1993. Bij de Kroatische herovering van de Krajina op de Serviërs, zomer 1995, vluchtten bijna alle van de honderdduizenden Kroatische Serviërs voor het oprukkende Kroatische Leger uit en werden dus niet, zoals zo vaak wordt beweerd, actief verdreven en evenmin op grote schaal geterroriseerd.

(10)

Notoire onbetrouwbaarheid

:
Schending door Serviërs van vrijwel alle afspraken, overeenkomsten, verdragen, staakt-het-vurens ..
Maarten Van Traa, kamerlid voor de PvdA, zegt 23 juni 1993: "Het probleem is nu juist dat die gasten wel iets zeggen maar het absoluut niet doen. Wij kunnen alleen iets bereiken als wij op een bepaald moment willen zeggen: dit is een streep in het zand. Dat is het werkelijke probleem... Iedereen kan toch zien dat zolang de EG die streep in het zand niet duidelijk wil trekken, deze dingen [zoals de belofte van Milosevic om een embargo in te stellen tegen de Bosnische Serviërs] allemaal schijnmanoeuvres zijn".
Typisch genoeg stond deze onbetrouwbaarheid ook altijd al Joris Voorhoeve voor ogen, tijdens de uitzending van Dutchbat minister van Defensie: "Karadzic was altijd al volkomen onbetrouwbaar. Dat was al bekend in de jaren 1992-1995 toen hij tientallen afspraken heeft geschonden". (Voorhoeve in NOVA, 31-7-2008).
Niettemin meldde een VN diplomaat zelfs nog na de aanval op Srebrenica: "We verwachten dat Mladic woord houdt ".

(11)

Dreigende genocide

:
President Alija Izetbegovic van Bosnië in 1993: "Capitulatie [van het Bosnische leger] staat gelijk met afgemaakt worden".
Henry Wijnaendts, directeur-generaal politieke zaken, Joegoslavië-onderhandelaar 1991-1992: " De Moslims in Bosnië .. worden op een afschuwelijke wijze afgeslacht en in een hoek gedreven; ze kunnen nergens meer terecht.. Izetbegovic .. zit in een

no choice situation

. Zijn mensen zijn eruit gegooid, vertrapt, vernederd... " (in HP/De Tijd, 11-6-1993).

(12)

Winst

:
Tot medio 1995 heeft al dit geweld voor Serviërs hoofdzakelijk forse winst opgeleverd, in de vorm van gebiedsuitbreiding en oorlogsbuit. Alles 'etnisch gezuiverd', precies volgens plan. Daarnaast leek men ook een pervers soort 'sadistisch amusement' te beleven bij het plegen van de gruweldaden.